لیست قیمت انواع آهن آلات ساختمانی و صنعتی
پرداخت آنلاین

مقالات

تاریخ ارسال :۱۳۹۹/۰۳/۱۸

تاریخچه معادن فلز در ایران

تاریخچه معادن فلز در ایران

طریقه ساخت و تولید معادن فلز

انسان در روند ساخت و تولید اشیاء فلزی ابتدا با فلزات خالص آشنا شد و آنها را مورد استفاده قرار داد، اما مدتی بعد سنگ‌های معدنی فلزات را نیز شناخت و با پیشرفتی که در زمینه ساخت کوره‌های ‌ذوب فلزات پیدا کرد، آنها را نیز مورد بهره برداری قرار داد، قابلیت‌ها و ویژگی‌های مثبت فلز نسبت به سایر مواد، باعث شد که انسان در اواخر هزاره ششم و اوایل هزاره پنجم نیاز بیشتری به فلزات در خود احساس کند.

این تاریخ زمانی است که فلز مس کاملا در منطقه خاورمیانه شناخته شده است، به همین جهت تا این زمان که از فلزات خالص برای ساخت اشیاء و لوازم استفاده می‌شد، ضمن آشنائی با سنگ‌های معدنی فلزات کم کم به دنبال یافتن این سنگ‌ها و ذوب و تصفیه آنها بر آمد.

اگر بخواهیم تاریخ استخراج معادن فلز را مورد بررسی قرار دهیم، می‌بایست قدیمی‌ترین ‌معادن استخراج شده را در مناطقی جستجو کنیم که روند ساخت اشیاء فلزی ابتدا از فلزات خالص در آنجا طی شده باشد. با توجه به این موضوع و بر طبق مدارک موجود، قدیمی‌ترین ‌معادن بهره برداری شده در بین‌النهرین، آسیای صغیر، ایران و مصر و هند می‌باشند.

در دوره‌های ‌اولیه بهره برداری از معادن، کارگاه‌های ساخت اشیاء فلزی معمولا در نزدیکی حوزه‌های ‌کانی فلزات قرار داشتند ولی بعد‌ها با پیشرفتی که در زمینه حمل و نقل به وجود آمد و مواد خام معدنی از مراکز کانی به دیگر مناطق صادر می‌شد، برخی از معادن فلز هم که اکنون مورد بهره برداری قرار می‌گیرند در واقع معادنی هستند که در دوران باستان شناخته شده بود و از کانی‌های فلزدار آنها بهره برداری می‌شد. چندین نمونه از این معادن در تحقیقات باستان‌شناسی یافت شده است. علاوه بر جستجوهای باستان‌شناسی در یافتن معادن قدیم، نوشته‌های ‌مورخین و جغرافیدانان قدیم نیز یکی از منابع مهم در رابطه با فلزات در عهد باستان می‌باشد.

معدن مس طالسمی در نزدیکی یزد یکی از قدیمی‌ترین ‌معادن جهان است که استخراج سنگ‌های معدنی از آن، از هزاره پنجم پ.م شروع می‌شود. از معادن قدیمی دیگر می‌توان به یک معدن مس در شبه جزیره سینا اشاره کرد که در آن مصریان از حدود ۴۸۰۰ پ.م به بهره برداری از معدن پرداخته‌اند.

 

استخراج از معدن

با وجود اینکه فعالیت‌های مربوط به معادن در گذشته بسیار وسیع و گسترده بود، لیکن تا کنون مطالعه جامع و پژوهش مفصل در این زمینه صورت نگرفته است. می‌توان تصور نمود که در دوران پیش از تاریخ انسان برای بدست آوردن سنگ‌های معدنی فلزات، به دلیل تکنولوژی ضعیف و ابراز ابتدائی که در اختیار داشته، عموما از معادن روباز و معادنی که در نزدیکی سطح زمین قرار داشتند استفاده می‌کرد. اما در دوره‌های ‌بعد با پیشرفت در زمینه‌های ‌مختلف فن معدن‌کاوی نیز پیشرفت زیادی نمود، و بشر موفق به بهره برداری از معادن زیرزمین نیز گردید.

ایران، یونان و مصر در دوران باستان از نظر فن استخراج معدن در میان ملل دیگر از مقام شایان توجهی برخوردار بودند. با وجود آنکه روش‌های مختلفی برای استخراج کانی‌های فلزدار در کشورهای مختلف وجود داشت، لیکن کار اصلی استخراج فلزات، در گذشته دنبال کردن رگه بود و همانند امروز به دو نوع استخراج باز و زیرزمینی صورت می‌گرفت.

- در روش باز با وسایلی که در اختیار داشتند سنگ‌های معدنی را از سطح زمین جدا کرده و سپس به کارگاه‌ها منتقل می‌کردند، اما در روش زیرزمینی ابتدا چاه‌هائی را به صورت عمودی در خاک حفر می‌کردند و پس از آنکه به رگه می‌رسیدند، معبری افقی ایجاد می‌نمودند. در کشور ایران به دلیل آشنائی مردم این سرزمین با شیوه حفر قنات که تقریبا مشابه روش فوق صورت می‌گیرد، استخراج زیرزمینی با وجود مشکلات زیاد، به راحتی انجام می‌شد.

حتی برخی از محققین عقیده دارند که تعقیب رگه‌های ‌فلز به صورت چاه‌های عمودی و افقی باعث اختراع فن حفر قنات گردید. ابزار اصلی معدنچیان عبارت بود از: کلنگ (منقر، صاقور) که از لبه تیز آن برای سوراخ کردن سنگ و از لبه پهن آن برای کوبیدن یا ضربه زدن استفاده می‌کردند. انواع چکش، اسکنه یا گوه، کج بیل و بیل، از چرخ چاه برای بیرون کشیدن سنگ و مواد معدنی از چاه با دلو و طناب استفاده می‌کردند. از چراغ‌های ‌روغنی برای روشن سازی کلی و هماهنگی مسیر حفاری بهره می‌گرفتند. برای تهویه معادن که مسئله پر اهمیتی بود یا چاه‌های تهویه حفر می‌شد و یا از دم و لوله هوا رسانی استفاده می‌شد.

خوشبختانه طی یک حفاری زمین‌شناسی توسط هیاتی از معدن شناسان ایرانی، معدنی که احتمالا در دوره هخامنشیان مورد استفاده قرار گرفته بود، کشف گردید که داخل تونل‌ها و گودال‌های حفر شده‌ی آن، مقدار نسبتا زیادی اشیاء مورد استفاده معدنچیان کشف گردید که به صورت اولیه در زیرزمین باقی مانده بود. این اشیاء از آن جهت جالب هستند که نحوه کار استخراج معدن را در دوران قدیم برای ما روشن می‌کند، که عبارت بودند از یک دم متشکل از مشکی از پوست بز و لوله هوا رسانی، پتک، چکش، و دیگر وسایل خرد کننده. ریسمان سبد برای انتقال سنگ‌های معدنی، چراغ‌های ‌پیه سوز و الوار و چوب‌های محکم برای استحکام بخشیدن به تونل‌ها.

 

معادن فلزات در ایران قدیم

متاسفانه تا کنون معادن ایران از دیدگاه باستان‌شناسی چندان مورد مطالعه قرار نگرفته و نقشه صحیح و همه جانبه از معادن فلزات در ایران هنوز ارائه نشده تا بتوان به طور دقیق محل استخراج معادن فلز مورد استفاده و مصرف کارگاه‌های فلز کاری سراسر ایران را در ادوار مختلف تاریخ مشخص نمود.

ولی احتمالا غالب آنها همان حوزه‌های ‌معدنی می‌باشند که امروزه شناخته شده و در بعضی موارد هنوز قابل استفاده هستند، اشیاء بی‌شمار فلزی که از چندین هزار سال پیش در این سرزمین ساخته شده و هم اکنون در کاوش‌های باستان‌شناسی بدست می‌آیند، نشانگر این مسئله است که در اکثر نقاط ایران معادن فلزات مختلف (هفت فلز شناخته شده) وجود داشته و مورد بهره برداری قرار می‌گرفته است، البته بر طبق اسناد و مدارک در برخی از دوره‌ها، از بعضی از فلزات علاوه بر استخراج از معادن داخل کشور، از سایر کشورها نیز وارداتی صورت می‌گرفته است.

کمبود کانسارهای فلزی در بعضی از کشورها موجب شده بود که سنگ‌های معدنی و اشیاء فلزی در عهد باستان به عنوان یکی از اقلام تجاری مهم در امر مبادلات تجاری، در آید. به طور کلی می‌توان استنتاج نمود که تنوع فلزات در ایران، فلز کاران را در بکار گرفتن انواع مختلف فلز چه به صورت خالص یا آمیغی آزاد گذاشته است، چنانکه برای ساخت گونه‌های ‌مختلف اشیاء می‌توانستند به فراخور و متناسب با کاربرد شیء نوع فلز آن را انتخاب نمایند.

طبق نوشته‌های ‌مورخین و جغرافیدانان اسلامی، حوزه‌های ‌عمده معادن فلزات در ایران بعد از اسلام را که مورد بهره برداری قرار داشت، می‌توان به ترتیب زیر ذکر کرد:

معادن مس

ابودلف سیاح قرن چهارم هجری و ابن حوقل در نوشته‌های ‌خود از معادن سنگ مس نیشابور و خراسان و ابن بطوطه از معادن سنگ مس زنجان یاد کرده‌اند. در حدودالعالم به معدن سنگ در جیرفت و بم، در نزهت‌القلوب و جواهر نامه به معادن سنگ مس در آذربایجان و بخارا اشاره شده است.

اما استرابون جغرافیدان یونانی در نوشته‌های ‌خود کرمان را یکی از غنی‌ترین ‌مناطق دارای مس یاد می‌کند. شاردن سياح فرانسوی عصر صفوی هم از معادن مس ساری، خراسان، و قزوین نام برده است. بنابراین معادن عمده مس در گذشته در خراسان، آذربایجان، کرمان، حاشیه کویر و زنجان قرار داشته است.

معادن طلا

استرابون هنگامی که درباره رود هیکتانیس کرمان صحبت می‌کند، خاطرنشان می‌سازد که طلای آبرفتی در این رودخانه بسیار زیاد است.

اسنادی وجود دارد که در ایران باستان معادن طلا در نواحی همدان، نزدیکی تبریز، کوه زر دامغان، آستانه در نزدیکی اراک، موته بین کاشان و اصفهان، شیز (تخت سلیمان) در آذربایجان کرمان، سیستان و خراسان وجود داشته است.

پس مهمترین مناطق: همدان اصفهان، خراسان، کرمان و بلوچستان بوده است.

معادن نقره

راجع به معادن نقره در ایران نیز اسناد زیادی وجود دارد. در گزارش‌های نویسندگان قدیم از معادن نقره زرافشان (پنجهیر) در شمال خراسان، شیز، مازندران و دماوند، شهر ری، جیرفت و سیستان یاد شده است.

علاوه بر استفاده از معادن نقره داخلی، احتمال می‌رود که سنگ‌های نقره‌دار کوه‌های توروس و آسیای صغیر نیز از گذشته‌های ‌دور به ایران وارد می‌شده است.

معادن سرب

ابودلف مورخ قرن چهارم هجری در سفرنامه‌ی خود از معدن سنگ سرب دماوند و طبرستان نام برده است. در حدودالعالم به معادن سرب جیرفت، بم، طوس و مازندران اشاره شده و در نزهت‌القلوب نیز از معادن سرب دماوند، بخارا و فرغانه صحبت شده است.

معادن قلع

برخی از مورخین و جغرافیدانان به وجود معادن سنگ در سیستان، آذربایجان، شمال خراسان، لرستان و قزوین اشاره کرده‌اند.

اما بسیاری از محققین معتقدند که در ایران معادن سنگ قلع وجود نداشته و این فلز از سرزمین‌های دیگر وارد می‌شده است. از جمله شاردن و تاورنیه دو سیاح اروپایی دوره‌ی صفوی به فقدان منابع سنگ قلع در ایران اشاره کرده و معتقد بودند که قلع مورد نیاز ایران در آن زمان از هندوستان تامین می‌شده است.


تیرآهن IPN
نظرات کاربران

    برای گذاشتن نظر لطفا لاگین کنید. ورود به سایت